Çevre ve YaşamSebze

Zirai Don Ne Demektir? Zirai Don Nasıl Oluşur? Çeşitleri Nelerdir?

MENÜ

GİRİŞ

Yeryüzünde karasal alanın yaklaşık %25’lik kısmı 15°C’nin altına düşmeyen ve don zararı açısından risk taşımayan ve güvenilir olan bölgelerden oluşmaktadır.  Bu %25’lik alanın dışında kalan bölgelerde belirli dönemlerde sıcaklığın 0°C’nin altına düşmesi nedeniyle özellikle hassas bitkiler zarar görebilmektedir (Sakai ve Larcher, 1987; Scebba vd.1998; Zhao, 1998; Pearce, 1999; Vagujfalvi vd. 1999; Pearce, 2001; Szalai vd. 2001; Puhakainen, 2004). Yüksek sıcaklığa ve düşük sıcaklığa bağlı olarak oluşan kuraklık ve don olayı bitkilerin canlı kalmaları ve gelişimlerini etkileyen temel stres faktörlerindendir Sararmış ve sersemlemiş bitki halinin sebebi genellikle zirai dondur. Bu yazının konusunu  düşük sıcaklığa bağlı olarak oluşan “ZİRAİ DON” oluşturmaktadır.   

1. Zirai Don Nedir?

Pratik manada (kısaca) zirai don bitkilerde  gün içinde sıcaklıkta geçici bir düşüşün yaşanmasıdır.  Ekseriyetle öğleden sonra başlayıp, gece yarısından itibaren sabaha karşı sıcaklığın  kritik seviyenin altına inmesidir.  Zirai don hava sıcaklığının 0 °C nin  altına düşmesiyle meydana gelen iklimsel  olay olarak ta tanımlanabilir. Etkisine göre don tipleri Hafif don: 0 °C ila -2.2 °C, Orta kuvvette don: -2.2 °C ila -4.4 °C, Kuvvetli don: -4.4 °C’den daha düşük hava sıcaklıklarında meydana gelmektedir. Bitkilerin dona mukavemeti farklı farklıdır. Havuç, maydanoz, soğan, kereviz, dereotu ve hatta ıspanak soğuğa dayanıklı bitkilerdir. Kabakgiller, domates biber ise dona daha hassas sebzelerdir. Meyve ağaçlarının soğuğa dayanımları türlere göre farklılık göstermektedir. Elma ve vişne gibi meyve türleri soğuklara daha dayanıklı oldukları halde, kayısı ve badem gibi meyve türleri soğuklardan çok zarar görmektedir.

2. Oluş Zamanlarına Göre Zirai Don Çeşitleri

Tarımsal yetiştiricilik açısından 1. Yazdan kışa girerken yaşanan   Erken Sonbahar (Güz) ilk Donları: ve 2. Kıştan yaza girerken meydana gelen  İlkbahar Geç Donları  ve 3. Daha çok  Ilıman iklim kuşağında görülen kış donları kültür bitkilerinde oluşturduğu zararlar açısından önem arz etmektedir.

1. Kış Donları

Meyvecilik, bağcılık, kışlık üretim ve örtüaltı yetiştiriciliğinde kış aylarında zarara sebep olan kritik seviyenin altındaki düşük sıcaklıklar kış donları olarak ifade edilir.

 

2. Erken Sonbahar (Güz) Donları:

Sonbahar erken donları; Eylül – Kasım ayları arasında meydana gelir. Hasadı geciken sebze, meyve ve yazlık tarla ürünleri sonbaharın ilk aylarında meydana gelen don olaylarından etkilenir. Fazla ve geç azotlu gübre verilen ve sulanan bitkilerin gelişme süresi uzadığı için sonbahar don olayından çoğu kez bu bitkiler zarar görmektedir. Bu donlarda her iklim bölgemizde o bölgeyi yadırgayan, yani yetiştirildiği bölgeye göre daha sıcak yerlerden getirilmiş olan meyve türleri üzerinde zararlı etkiler yapmaktadır. Örnek olarak Birçok yayla yerlerimizde cevizler, asmalar, şeftaliler, bademler ve iğdeler bu şekilde erken güz donlarından zarar görmektedir.

3. İlkbahar Geç Donları:

İlkbahar geç donları; İlkbaharın son aylarında meydana gelen geç (son) donlardır.  Kültür alanlarında en tehlikeli olan ve en şiddetli zarar- ziyana neden olurlar. Havaların erken ısındığı senelerde bitkilerin çoğu şubat, mart ve nisan aylarında hemen uyanmaya başlar. Bu günlerde hava sıcaklığının sıfırın altına düşmesi birçok yeni gelişen bitkide çiçek, sürgün ve yaprakların donarak üşümesine sebep olur. Tamamen üşümeyen bitkilerde de ise mantar hastalıklarının kolayca salgın yapmasına nedeniyle bitkilerde büyüme ve gelişim sorunu ortaya çıkar. Meyve ağaçları için en tehlikeli olanı, gün boyunca sıcaklığın  5-10 ° C arasında olduğu zamanlar  ve sıcaklığın geceleri -2 ° С olmasıdır. Not:. Gül  -1 ° C ila -3 ° C arasında değişen zayıf donlardan  genellikle hiçbir şekilde etkilenmez veya  çok az etkilenir.

Yurdumuzda genel olarak Doğu Anadolu’da Haziran, Ege ve Marmara Bölgelerinde Nisan, Orta Anadolu’da mayıs,  Akdeniz sahillerinde ise Şubat ayı sonlarına kadar don olayı görülmektedir. Tarımla ilgilenen kişiler kendi yöresinin ilkbahar geç don tarihlerini bilmeli ve buna göre gerekli önlemleri zamanında almalıdır. Örnek olarak İç Anadolu’da erken çiçek açan badem ve kaysı yetiştiriciliği çoğunlukla ekonomik olmamakta hatta elma, armut bile zaman zaman ilkbahar don tehlikesiyle karşı karşıya kalmaktadır.

3. Oluş Şekline  Göre Zirai Don Çeşitleri

Don olayı oluş şekline göre 1 Radyasyon donları. 2. Adveksiyon donları olmak üzere iki grup altında incelenir.

1. Radyasyon Donları

Radyasyon donları gün boyunca güneşten gelen ve  toprak ve bitkilerde biriken ısının gece radyasyonla uzaklaşmasıdır. Sıcak hava soğuk havadan daha hafif olduğu için yükselir ve soğuk hava kütleleri tarafından iç edilir. Doğal olarak, topraktan ne kadar fazla ısı çekilirse, toprak sıcaklığı ne kadar düşük olursa,  don zararı bitkiler için o kadar tehlikeli sonuçlar doğacaktır. Radyasyon donları, yüksek rakımlarda yaz aylarında da görülebilmektedir. Radyasyon donları kısa sürelidir ve en düşük sıcaklığın görüldüğü sabah saatlerinde çok etkilidir. Öğle saatlerinde yerin ısınması ile yerle temas eden hava da ısındığı için enverziyon ortadan kalkmakta, don olayı sona ermektedir. Açıklayıcı bilgi; Enverziyon, normal atmosfer koşulları içerisinde yerden itibaren yükseldikçe her 100 m’de 0.5 ile 1.0 °c arasında azalma eğilimi gösteren sıcaklık, yükseklikle azalacağı yerde artış göstermesine enverziyon denmektedir. Radyasyon donlarının belirgin  özelliği hava genellikle berrak ve rüzgarsız veya çok az rüzgarlıdır.

Dünya Yüzeninin Isınması

İlkbaharda bulutsuz günlerde gün boyunca görünebilir ışınlar ve kızılötesi ışınlar (infrared=IR) güneşten dünyamıza gelir ve uzun dalga boylu ışınlar sayesinde tüm yüzeyler ısınır. Bu ışınlar tüm yüzeylerden yansıyarak dünya atmosferi içinde yükselir. Böylece sıcaklık atmosfer içinde dolanarak ısınmayı sağlar.Toprak, bitki, su dahil  atmasferin Isınması sağlanır.

 

Gökyüzünün Açık Olduğu Gecelerde Don Olayının Oluşumu

İlkbaharda açık, bulutsuz, yıldızların muhteşem görüldüğü ve rüzgarsız veya çok hafif esintili bir gece bir çok kişiye özelliklede tarımsal işletmecilere yarın sabah ayaz (don) olacağını anımsatır. Çünkü açık gecelerde  uzun dalga boylu ışınlar yeryüzünden uzaya doğru yükselir ve radyasyonla ısı kaybı meydana gider. Tüm dünya yüzeyi soğur. Ayaz, don meydana gelir. En soğuk kısım yerden 1.5-2.0 m yükseklikteki bölümdür. Bu olayın failleri 1..gece, 2.rüzgarsız hava, 3.bulutsuz açık bir  gökyüzüdür.

 

2. Adveksiyon donu

Kutuplarda gelişen soğuk hava kütleleri,  rüzgar ile herhangi bir bölgenin hava sıcaklığını aniden düşürerek dona neden olmakta ve rüzgar(adveksiyon) donu olarak isimlendirilmektedir. Adveksiyon donu, çok kuvvetli bir yüksek basınçla yüklü soğuk hava kütlesinin derin bir alçak basınca sahip daha sıcak havanın bulunduğu alana doğru, onun yerini almak üzere esmesi durumunda meydana gelir. Adveksiyon tipi  don birkaç gün kalabilmesi, daha geniş bir alanı kapsaması ve bunlara ilave olarak bulutlu bir gökyüzü ve kuvvetli esen  rüzgarlarla karakterize edilebilir.Ülkemizin  1500 m‘ye kadar yüksekliğe sahip olan  İç ve Doğu Anadolu bölgelerinde, sonbahar ilk  donları zaman zaman meyve, sebze ve bağlarda henüz tam olarak olgunlaşmamış ürüne ve sürgünlere zarar vermektedir.

4. Rüzgar Hızı ve  Sıcaklığa bağlı olarak Don Gruplandırması

5. Bazı  Meyve Ağaçlarının Tomurcuklanma, Çiçeklenme, Meyve Bağlama Evrelerinde Don zararı

6. Zirai Don ve Dona Dayanıklılıkla İlgili Terimler

7. Bitkilerde Soğuğa Dayanımı Artıran Etmenler

Uygun dozlarda uygulanan K’lu gübrelerin bitki dokusunda şeker birikimini ve osmotik basıncı artırmak suretiyle donma noktasını daha düşük sıcaklıklara çektiğini belirlemiştir. Limon ve şeftalilerde değişik dönemlerde P, B, Mn ve Zn’nin değişik uygulamalarının sürgünlerde pişkinleşmeye katkısağlayarak soğuğa dayanıklılığı artırdığı belirtmişlerdir.

 

Comment here